1 Muskuloskelettale Befunde . . . . 1
1.1 Apley-Grinding-Zeichen . . . . . . . . . 1
1.2 Apprehensionstest . . . . . . . . . . . . . 2
1.3 Beinlängendifferenz, echte (anatomische) . . . . . . . . . . . . . . . . 3
1.4 Beinlängendifferenz, funktionelle . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.5 Bouchard- und Heberden-Knoten . . . . . . . . . . . . . . 5
1.6 Bulge Sign . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.7 Charcot-Fuß . . . . . . . . . . . . . . 7
1.8 Drop-Arm-Test . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.9 Finkelstein-Zeichen . . . . . . . . . . . . 9
1.10 Gottron-Knoten . . . . . . . . . . . . 10
1.11 Hawkins-Test . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.12 Heliotropes Erythem . . . . . . . . 12
1.13 Hyperabduktionstest (Viererzeichen) . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.14 Impingement-Test nach Neer . . . . . 14
1.15 Kalzinose/Calcinosis cutis . . . . . . . 15
1.16 Knopfl ochdeformität . . . . . . . . . . . 17
1.17 Kratztest nach Apley . . . . . . . . . . . 19
1.18 Krepitus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
1.19 Kyphose . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1.20 Lachman-Test . . . . . . . . . . . . . 22
1.21 Livedo reticularis . . . . . . . . . . . 23
1.22 McMurray-Test . . . . . . . . . . . . . . . . 25
1.23 Nagelpsoriasis/psoriatische Nageldystrophie . . . . . . . . . . . . . . . 26
1.24 Patella-Apprehensionstest . . . . . . . 28
1.25 Patella, tanzende . . . . . . . . . . . . . . 29
1.26 Phalen-Zeichen . . . . . . . . . . . . . . . 30
1.27 Proximale Myopathie . . . . . . . . . . . 31
1.28 Raynaud-Syndrom/-Phänomen . . . . . . . . . . . . . . . 32
1.29 Relokationstest nach Jobe . . . . . . . 34
1.30 Sattelnase . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
1.31 Schmetterlingserythem . . . . . . . . . 36
1.32 Schubladentest, vorderer . . . . . 38
1.33 Schwanenhalsdeformität . . . . . . . . 39
1.34 Shawl-Zeichen . . . . . . . . . . . . . . . . 41
1.35 Simmonds-Thompson-Test . . . . . . . 42
1.36 Sklerodaktylie . . . . . . . . . . . . . . . . 43
1.37 Speed-Test . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
1.38 Subkutane Knoten (Rheumaknoten) . . . . . . . . . . . . . . 45
1.39 Sulkuszeichen . . . . . . . . . . . . . . . . 46
1.40 Supraspinatustest nach Jobe (Empty-can-Variante) . . . . . . . . . . . 47
1.41 Teleangiektasien . . . . . . . . . . . . . . 48
1.42 Thomas-Handgriff . . . . . . . . . . . . . 49
1.43 Tinel-Zeichen . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
1.44 Trendelenburg-Zeichen . . . . . . . . . 51
1.45 Ulnardeviation . . . . . . . . . . . . . . . . 52
1.46 Valgusdeformität . . . . . . . . . . . . . . 53
1.47 Varusdeformität . . . . . . . . . . . . . . . 55
1.48 V-Zeichen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
1.49 Wurstfi nger (Daktylitis) . . . . . . . . . 58
1.50 Yergason-Test . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
Literatur zu Kapitel 1 . . . . . . . . . . . 61
2 Respiratorische Befunde . . . . . . 65
2.1 Apneustische Atmung . . . . . . . . . . 65
2.2 Apnoe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
2.3 Asterixis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
2.4 Asymmetrische Thoraxbewegungen . . . . . . . . . . . . 69
2.5 Asynchrone Atmung . . . . . . . . . . . . 71
2.6 Atemgeräusch . . . . . . . . . . . . . . . . 72
2.7 Atemgeräusch, bronchiales . . . 74
2.8 Atemgeräusch, reduziertes . . . . . . 75
2.9 Atemhilfsmuskulatur . . . . . . . . . . . 78
2.10 Biot-Atmung (ataktische Atmung) . . . . . . . . . . . . 80
2.11 Bradypnoe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
2.12 Dahl-Zeichen und Kutschersitz . . . . 83
2.13 Dyspnoe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
2.14 Fassthorax . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
2.15 Giemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
2.16 Hämoptyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
2.17 Harrison-Furche . . . . . . . . . . . . . . . 92
2.18 Hoover-Zeichen . . . . . . . . . . . . . . . 93
2.19 Hustenreflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
2.20 Hyperventilation . . . . . . . . . . . . . . 96
2.21 Interkostale Einziehungen . . . . . . . 98
2.22 Kielbrust (Pectus carinatum) . . . . . 99
2.23 Knorksen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
2.24 Kussmaul-Atmung . . . . . . . . . . . . . 101
2.25 Lippenbremse . . . . . . . . . . . . . . . . 102
2.26 Oliver-Cardarelli-Zeichen . . . . . . . . 103
2.27 Orthopnoe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
2.28 Paradoxe abdominelle Atembewegung . . . . . . . . . . . . . . . 107
2.29 Paradoxe Atmung . . . . . . . . . . . . . 108
2.30 Paroxysmale nächtliche Dyspnoe . . . 109
2.31 Periodische Atmung . . . . . . . . . . . . 110
2.32 Perkussion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
2.33 Perkussion: Klopfschalldämpfung . 112
2.34 Perkussion: Resonanz/Hyperresonanz . . . . 113
2.35 Pierre-Marie-Bamberger-Syndrom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114
2.36 Platypnoe/Orthodeoxie . . . . . . . . . 116
2.37 Pleurareiben . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119
2.38 Rasselgeräusche . . . . . . . . . . . . . . 120
2.39 Schnappatmung . . . . . . . . . . . . . . . 122
2.40 Sputum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
2.41 Stertor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
2.42 Stimmfremitus . . . . . . . . . . . . . . . . 125
2.43 Stimmresonanz . . . . . . . . . . . . . . . 126
2.44 Stridor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
2.45 Subkutanes Emphysem . . . . . . . . . 128
2.46 Tachypnoe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130
2.47 Trepopnoe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
2.48 Trichterbrust (Pectus excavatum) . . . 132
Literatur zu Kapitel 2 . . . . . . . . . . . 133
3 Kardiovaskuläre Befunde . . . . . . 137
3.1 Bradykardie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
3.2 Cheyne-Stokes-Atmung . . . . . . 139
3.3 Ewart-Zeichen . . . . . . . . . . . . . . . . 142
3.4 Facies mitralis . . . . . . . . . . . . . . . . 143
3.5 Hautmarmorierung . . . . . . . . . 144
3.6 Hautturgor, reduzierter . . . . . . . . . . 145
3.7 Hepatojugulärer Refl ux . . . . . . . . . 146
3.8 Herzgeräusche . . . . . . . . . . . . . . . . 148
3.9 Herzgeräusch, diastolisches: Aortenklappeninsuffi zienz . . . . . . . 150
3.10 Herzgeräusch, diastolisches: Eponyme bei Aortenklappeninsuffi zienz . . . . 152
3.11 Herzgeräusch, diastolisches: Graham-Steell-Geräusch . . . . . . . . 154
3.12 Herzgeräusch, diastolisches: Mitralklappenstenose . . . . . . . . . . 155
3.13 Herzgeräusch, diastolisches: Öffnungston . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156
3.14 Herzgeräusch, diastolisches: Pulmonalklappeninsuffi zienz . . . . . 157
3.15 Herzgeräusch, diastolisches: Trikuspidalklappenstenose . . . . . . . 158
3.16 Herzgeräusch, kontinuierliches: offener Ductus arteriosus Botalli . . 159
3.17 Herzgeräusch, systolisches: Aortenklappenstenose . . . . . . . . . . 160
3.18 Herzgeräusch, systolisches: Mitralklappeninsuffi zienz . . . . . . . . 162
3.19 Herzgeräusch, systolisches: Pulmonalklappenstenose . . . . . . . . 164
3.20 Herzgeräusch, systolisches: Trikuspidalklappeninsuffi zienz (Rivero-Carvallo-Zeichen) . . . . . . . . 165
3.21 Herzgeräusch, systolisches: Ventrikelseptumdefekt . . . . . . . . . . . . . . . . 167
3.22 Herzgeräusch: hypertrophe obstruktive Kardiomyopathie . . . . . 168
3.23 Herzspitzenstoß . . . . . . . . . . . 170
3.24 Herzspitzenstoß, hebender, verbreiterter . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171
3.25 Herzspitzenstoß, hebender, verlängerter (Volumenbelastung) . . 172
3.26 Herzspitzenstoß, hyperdynamer (Volumenbelastung) . . . . . . . . . . . . 173
3.27 Herzspitzenstoß, klopfender . . . . . . 174
3.28 Herzspitzenstoß, verlagerter . . . . . 175
3.29 1. Herzton . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176
3.30 1. Herzton, abgeschwächter . . . . . . 177
3.31 1. Herzton, verstärkter . . . . . . . . . . 178
3.32 2. Herzton, verstärkter (oder verstärkte pulmonale Komponente des 2. Herztons) . . . . 179
3.33 3. Herzton . . . . . . . . . . . . . . . . 180
3.34 4. Herzton . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181
3.35 Herzton, gespaltener . . . . . . . . . . . 182
3.36 Herzton, gespaltener: breite Spaltung . . . . . . . . . . . . . . . 183
3.37 Herzton, gespaltener: breite fixierte Spaltung . . . . . . 184
3.38 Herzton, gespaltener: paradoxe Spaltung . . . . . . . . . . . . . 185
3.39 Herzton, gespaltener: physiologische Spaltung . . . . . . . . 186
3.40 Hypertensive Retinopathie . . . . . . . 187
3.41 Hypertensive Retinopathie: Cotton-wool-Herde . . . . . . . . . . . . 188
3.42 Hypertensive Retinopathie: Gunn-Zeichen . . . . . . . . . . . . . . . . 189
3.43 Hypertensive Retinopathie: Kupfer- und Silberdrahtarterien . . . 190
3.44 Hypertensive Retinopathie: Mikroaneurysmen . . . . . . . . . . . . . 191
3.45 Hypertensive Retinopathie: retinale Blutung . . . . . . . . . . . . . . . 192
3.46 Janeway-Läsionen . . . . . . . . . . . . . 193
3.47 Jugularvenendruck . . . . . . . . . 194
3.48 Jugularvenendruck, erhöhter . . . . . 195
3.49 Jugularvenendruck: a-Kanonenwelle . . . . . . . . . . . . . . . 196
3.50 Jugularvenendruck: a-Welle, prominente . . . . . . . . . . . . 198
3.51 Jugularvenendruck: Kussmaul-Zeichen . . . . . . . . . . . . . 200
3.52 Jugularvenendruck: normale Wellenform . . . . . . . . . . . 201
3.53 Jugularvenendruck: v-Welle, prominente . . . . . . . . 202
3.54 Jugularvenendruck: x-Abfall, prominenter . . . . . . . . . . . 203
3.55 Jugularvenendruck: x-Abfall, fehlender . . . . . . . . . . . . . 204
3.56 Jugularvenendruck: y-Abfall, prominenter (Friedreich-Zeichen) . . 205
3.57 Jugularvenendruck: y-Abfall, fehlender . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206
3.58 Kapillarfüllung, verminderte/verzögerte . . . . . . . . . 207
3.59 Kardiale Kachexie . . . . . . . . . . . . . 209
3.60 Karotisgeräusch . . . . . . . . . . . . . . . 211
3.61 Mesosystolischer Klick . . . . . . . . . . 212
3.62 Osler-Knötchen . . . . . . . . . . . . . . . 214
3.63 Parasternale Hebung . . . . . . . . . . . 215
3.64 Passive Leg Raising: Veränderung von Blutdruck oder Pulsdruck . . . . . . . . 216
3.65 Pericardial Knock . . . . . . . . . . . . . . 217
3.66 Perikardreiben . . . . . . . . . . . . . . . . 218
3.67 Peripheres Ödem . . . . . . . . . . . 219
3.68 Puls, arterieller . . . . . . . . . . . . . . . . 223
3.69 Puls, arterieller: Pulsus alternans . . 225
3.70 Puls, arterieller: Pulsus anacroticus . . . . . . . . . 227
3.71 Puls, arterieller: Pulsus bigeminus . 228
3.72 Puls, arterieller: Pulsus bisferiens . . 229
3.73 Puls, arterieller: Pulsus dicrotus . . . 231
3.74 Puls, arterieller: Pulsus parvus et tardus . . . . . . 232
3.75 Pulsdifferenz zwischen Armen und Beinen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233
3.76 Pulsdifferenz zwischen den Armen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234
3.77 Pulsdruck . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235
3.78 Pulsdruck, hoher . . . . . . . . . . . . . . 236
3.79 Pulsdruck, niedriger . . . . . . . . . . . . 239
3.80 Pulsdruckvariation . . . . . . . . . 240
3.81 Pulsus paradoxus . . . . . . . . . . . . . . 243
3.82 Rasselgeräusche (Knisterrasseln) . . . 246
3.83 Ratschow-Lagerungsprobe . . . . . . 247
3.84 Roth-Flecke . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248
3.85 Sinusarrhythmie . . . . . . . . . . . . . . . 250
3.86 Sinustachykardie . . . . . . . . . . . . . . 251
3.87 Splitterblutungen . . . . . . . . . . . . . . 253
3.88 Trommelschlägelfi nger . . . . . . 254
3.89 Xanthelasmen . . . . . . . . . . . . . . . . 256
3.90 Zyanose, periphere . . . . . . . . . . . . . 257
3.91 Zyanose, zentrale . . . . . . . . . . . . . . 258
Literatur zu Kapitel 3 . . . . . . . . . . . 260
4 Hämatologische und onkologische Befunde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265
4.1 Cheilitis angularis (Perlèche) . . . . . 265
4.2 Ekchymosen, Purpura und Petechien . . . . . . . . . . . . . . . . 266
4.3 Facies thalassaemica . . . . . . . . . . . 268
4.4 Hunter-Glossitis . . . . . . . . . . . . . . . 269
4.5 Ikterus, hämolytischer/prähepatischer . . . . . . . . . . . . 270
4.6 Knochenschmerzen . . . . . . . . . 273
4.7 Koilonychie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276
4.8 Konjunktivale Blässe . . . . . . . . . . . 277
4.9 Leser-Trélat-Zeichen . . . . . . . . . . . . 278
4.10 Leukoplakie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279
4.11 Lymphadenopathie . . . . . . . . . 280
4.12 Orangenhaut (Peau d`orange) . . . . 283
4.13 Prostata (veränderte) . . . . . . . . . . . 285
4.14 Rektumtumor . . . . . . . . . . . . . . . . . 286
4.15 Trousseau-Syndrom . . . . . . . . . . . . 287
4.16 Tumorfi eber . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289
4.17 Zahnfl eischhypertrophie (Gingivahyperplasie) . . . . . . . . . . . 290
Literatur zu Kapitel 4 . . . . . . . . . . . 291
5 Neurologische Befunde . . . . . . . 293
5.1 Anleitung zu den Kästen ¿relevante Neuroanatomie und topografi sche Anatomie¿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293
5.2 Abduzensparese . . . . . . . . . . . . . . . 294
5.3 Accessoriusparese (Schwäche der Mm. sternocleidomastoideus und trapezius) . . . . . . . . . . . . . . . . 298
5.4 Adduktorenreflex, gekreuzter . . . . 299
5.5 Anisokorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300
5.6 Anosmie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304
5.7 Aphasie, motorische (Broca-Aphasie) . . . . . . . . . . . . . . . 307
5.8 Aphasie, globale . . . . . . . . . . . . . . 309
5.9 Aphasie, sensorische (Wernicke-Aphasie) . . . . . . . . . . . . 311
5.10 Argyll-Robertson-Pupille und Licht-Nah-Dissoziation . . . . . . . . . . 313
5.11 Armhalteversuch . . . . . . . . . . . 315
5.12 Ataktischer Gang . . . . . . . . . . . . . . 317
5.13 Babinski-Reflex . . . . . . . . . . . . 319
5.14 Bradykinese . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321
5.15 Brown-Séquard-Syndrom . . . . . . . . 323
5.16 Brudzinski-Zeichen . . . . . . . . . . . . . 325
5.17 Dysarthrie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326
5.18 Dysdiadochokinese . . . . . . . . . . . . 328
5.19 Dysmetrie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330
5.20 Dysphonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332
5.21 Faszikulationen . . . . . . . . . . . . . . . 334
5.22 Gerstmann-Syndrom . . . . . . . . . . . 336
5.23 Gesichtsfelddefekte . . . . . . . . . . . . 337
5.24 Gesichtsmuskelschwäche (einseitige) . . . . . . . . . . . . . . . 342
5.25 Glabellareflex . . . . . . . . . . . . . . . . . 346
5.26 Greifreflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347
5.27 Handdominanz . . . . . . . . . . . . . . . . 348
5.28 Heiserkeit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349
5.29 Hemineglekt . . . . . . . . . . . . . . . . . 351
5.30 Horner-Syndrom . . . . . . . . . . . . . . . 353
5.31 Hutchinson-Pupille . . . . . . . . . . . . . 356
5.32 Hutchinson-Zeichen . . . . . . . . 358
5.33 Hyperreflexie . . . . . . . . . . . . . . . . . 359
5.34 Hyporeflexie und Areflexie . . . . . . . 362
5.35 Hypotonie, muskuläre . . . . . . . . . . 365
5.36 Intentionstremor . . . . . . . . . . . . . . 367
5.37 Internukleäre Ophthalmoplegie . . . 369
5.38 Kernig-Zeichen . . . . . . . . . . . . . . . . 371
5.39 Klonus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372
5.40 Knipsreflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 373
5.41 Kopfschütteltest . . . . . . . . . . . . . . . 374
5.42 Kornealreflex . . . . . . . . . . . . . . . . . 375
5.43 Licht-Nah-Dissoziation . . . . . . . . . . 377
5.44 Marcus-Gunn-Pupille (relativer afferenter Pupillendefekt, RAPD) . . . 379
5.45 Masseterreflex . . . . . . . . . . . . . . . . 381
5.46 Muskelatrophie (Muskelschwund) . . 382
5.47 Muskelschwäche . . . . . . . . . . . . . . 385
5.48 Myotonie (Perkussion, Griff) . . . . . 393
5.49 Okulomotoriusparese (III) . . . . . . . 395
5.50 Optikusatrophie . . . . . . . . . . . . . . . 400
5.51 Orbitaspitzensyndrom . . . . . . . . . . 401
5.52 Palmomentalreflex . . . . . . . . . . . . . 403
5.53 Papillenödem . . . . . . . . . . . . . . . . . 404
5.54 Parkinson-Gang . . . . . . . . . . . . . . . 406
5.55 Parkinson-Tremor . . . . . . . . . . . . . . 407
5.56 Photophobie . . . . . . . . . . . . . . . . . 408
5.57 Ptosis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 410
5.58 Rigidität . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413
5.59 Romberg-Versuch . . . . . . . . . . . . . . 415
5.60 Rumpfataxie . . . . . . . . . . . . . . . . . 416
5.61 Schwerhörigkeit . . . . . . . . . . . . . . . 418
5.62 Sehschärfe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 420
5.63 Sensibilitätsstörungen . . . . . . . . . . 423
5.64 Sensibles Niveau . . . . . . . . . . . . . . 428
5.65 Sinus-cavernosus-Syndrom . . . . . . 429
5.66 Spastik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 431
5.67 Stecknadelpupillen . . . . . . . . . 433
5.68 Steppergang . . . . . . . . . . . . . . . . . 436
5.69 Taschenmesserphänomen . . . . . . . 439
5.70 Tremor, essenzieller . . . . . . . . . . . . 440
5.71 Tremor, physiologischer . . . . . . . . . 441
5.72 Trochlearisparese . . . . . . . . . . . . . 442
5.73 Uvuladeviation . . . . . . . . . . . . . . . . 445
5.74 Vertikale Blickparese . . . . . . . . . . . 446
5.75 Wallenberg-Syndrom (dorsolaterales Medulla-oblongata-Syndrom) . . . . 448
5.76 Watschelgang (bilaterales Trendelenburg-Hinken) . . . . . . . . . . 449
5.77 Würgreflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 450
5.78 Zahnradphänomen . . . . . . . . . . . . . 452
5.79 Zungendeviation (Hypoglossusparese) . . . . . . . . . . . 453
Literatur zu Kapitel 5 . . . . . . . . . . . 455
6 Gastroenterologische Befunde 461
6.1 Abwehrspannung, abdominelle . . . 461
6.2 Aphthen (orale Ulzera) . . . . . . . . . . 462
6.3 Asterixis (Flapping Tremor) . . . . . . 463
6.4 Aszites . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 464
6.5 Bauchdecke, gespannte . . . . . . . . . 471
6.6 Caput medusae . . . . . . . . . . . . . . . 472
6.7 Cheilitis granulomatosa . . . . . . . . . 473
6.8 Courvoisier-Zeichen . . . . . . . . . . . . 474
6.9 Cullen-Zeichen . . . . . . . . . . . . . . . . 475
6.10 Darmgeräusche . . . . . . . . . . . . . . . 476
6.11 Darmgeräusche, fehlende . . . . . . . 477
6.12 Darmgeräusche, hochgestellte . . . . 479
6.13 Darmgeräusche, hyperaktive (Borborygmus) . . . . . . . . . . . . . . . . 480
6.14 Erythema nodosum . . . . . . . . . . . . 481
6.15 Foetor hepaticus . . . . . . . . . . . . . . 483
6.16 Grey-Turner-Zeichen . . . . . . . . . . . . 484
6.17 Gynäkomastie . . . . . . . . . . . . . . . . 485
6.18 Hämaturie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 488
6.19 Hepatische Enzephalopathie . . . . . 490
6.20 Hepatomegalie . . . . . . . . . . . . . . . 493
6.21 Ikterus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 495
6.22 Kaffeesatzerbrechen/Hämatemesis . . . . . . . . . . . . . . . . 498
6.23 Kayser-Fleischer-Kornealringe . . . . 500
6.24 Kratzspuren/Pruritus . . . . . . . . . . . 502
6.25 Leukonychie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 505
6.26 Loslassschmerz . . . . . . . . . . . . . . . 506
6.27 McBurney-Punkt, Druckschmerz . . . 507
6.28 Mees-Streifen (Leukonychia striata) . . . . . . . . . . . 508
6.29 Melaena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 509
6.30 Murphy-Zeichen . . . . . . . . . . . . . . . 510
6.31 Nabelmetastase . . . . . . . . . . . . . . . 511
6.32 Niederfrequentes Summen über der Leber . . . . . . . . . . . . . . . . 512
6.33 Obturator-Zeichen . . . . . . . . . . . . . 513
6.34 Oligurie/Anurie . . . . . . . . . . . . . . . 515
6.35 Palmarerythem . . . . . . . . . . . . . . . . 516
6.36 Psoas-Zeichen . . . . . . . . . . . . . . . . 518
6.37 Pyoderma gangraenosum . . . . . . . 519
6.38 Rovsing-Zeichen . . . . . . . . . . . . . . . 520
6.39 Sialadenose . . . . . . . . . . . . . . . . . . 521
6.40 Sklerenikterus . . . . . . . . . . . . . . . . 522
6.41 Spider naevus . . . . . . . . . . . . . . . . 523
6.42 Splenomegalie . . . . . . . . . . . . . . . . 525
6.43 Steatorrhö . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 528
6.44 Striae distensae . . . . . . . . . . . . . . . 529
6.45 Uveitis/Iritis . . . . . . . . . . . . . . . . . . 530
Literatur zu Kapitel 6 . . . . . . . . . . . 532
7 Endokrinologische Befunde . . . . 537
7.1 Acanthosis nigricans . . . . . . . . 537
7.2 Angioid Streaks . . . . . . . . . . . . . . . 540
7.3 Chvostek-Zeichen . . . . . . . . . . . . . 541
7.4 Cushingoider Habitus . . . . . . . . . . . 543
7.5 Diabetische Amyotrophie (lumbale Plexopathie) . . . . . . . . . . 545
7.6 Diabetische Retinopathie . . . . . 546
7.7 Endokrine Orbitopathie . . . . . . 549
7.8 Fibrom, weiches (Acrochordon) . . . 553
7.9 Flügelfell (Pterygium colli) . . . . . . . 554
7.10 Frost, urämischer (Urihidrosis) . . . . 555
7.11 Galaktorrhö . . . . . . . . . . . . . . . . . . 556
7.12 Granuloma anulare . . . . . . . . . . . . 559
7.13 Hämatomneigung . . . . . . . . . . . . . 560
7.14 Hirsutismus . . . . . . . . . . . . . . . . . . 562
7.15 Hodenatrophie . . . . . . . . . . . . . . . . 563
7.16 Hyperpigmentierung und Bronzehaut . . . . . . . . . . . . . . . 565
7.17 Hyperreflexie . . . . . . . . . . . . . . 567
7.18 Hyporeflexie . . . . . . . . . . . . . . 568
7.19 Hypotonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 570
7.20 Karotinose (Aurantiasis cutis) . . . . 572
7.21 Makroglossie . . . . . . . . . . . . . . . . . 573
7.22 Myopathie, proximale . . . . . . . 575
7.23 Myxödem, prätibiales . . . . . . . . . . 577
7.24 Necrobiosis lipoidica . . . . . . . . . . . 579
7.25 Nierenpalpation . . . . . . . . . . . . . . . 580
7.26 Onycholyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . 581
7.27 Pemberton-Zeichen . . . . . . . . . . . . 582
7.28 Periodische Paralyse . . . . . . . . . . . . 583
7.29 Plethora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 584
7.30 Polydipsie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 586
7.31 Polyurie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 587
7.32 Prognathie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 590
7.33 Steroidakne . . . . . . . . . . . . . . . . . . 591
7.34 Stirn, prominente (Frontal Bossing) . . . . . . . . . . . . . . 592
7.35 Struma . . . . . . . . . . . . . . . . . . 593
7.36 Tremor (Hyperthyreose) . . . . . . . . . 595
7.37 Trousseau-Zeichen . . . . . . . . . . . . . 596
7.38 Vitiligo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 597
Literatur zu Kapitel 7 . . . . . . . . . . . 599
Abbildungsnachweis. . . . . . . . . . . . 603
Register. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 611