Bir yapi hasar gördügünde ilk soru, onun yeniden ayaga kaldirilip kaldirilamayacagidir. Fakat asil güçlük bundan sonra baslar: Neyi onaracagiz? Neyi degistirecegiz? Neyi artik eski hâline döndüremeyecegimizi kabul edecegiz? Ve bütün bunlara hangi ölçüyle karar verecegiz?
Tasiyici Sistem - Mizan son cildinde bu sorularin pesine düsüyor.
Ilk ciltte bir yapinin neden ayakta kaldigini anlamaya çalisan Yusuf Hoca ve çevresindekiler, ikinci ciltte tasima kapasitesi asilmis bir ülkenin kurumlariyla yüzlesmisti. Simdi önlerinde daha güç bir mesele vardir. Enkazin görünür kismi kaldirilmis, yeni kurumlar kurulmaya, kayitlar açilmaya, sorumluluk yollari yeniden tarif edilmeye baslanmistir. Ancak bir sistemin yeniden kurulmasi, geçmiste yapilanlarin tersini yapmak kadar kolay degildir. Çünkü adalet, yalnizca yanlis yapanlari cezalandirmakla degil; dogru yöntemi, sonucu kimin lehine olduguna bakmadan uygulayabilmekle mümkündür.
Yillarca biriken dosyalar açilir. Kararlar, imzalar, raporlar ve tanikliklar yeniden incelenir. Kimin ne yaptigi kadar, hangi bilgiye dayanarak yaptigi; hangi kararin hangi sonuçlara yol açtigi; sorumlulugun nerede baslayip nerede bittigi arastirilir. Fakat yüz binlerce insanin hayatina degmis bir dönemi yargilamak için öfke yeterli degildir. Her dosya ayni degildir. Her suskunluk suç, her hata kasit, her magduriyet de tek basina delil sayilamaz.
Yillar geçmistir. Bazi insanlar Yusuf Hoca'nin kapisini yeniden çalar. Korktugu için susanlar, kendisini korumak için geri çekilenler, dogru cümleleri yanlis bir bütünün içine yerlestirenler geçmisle birlikte geri gelir. Özür mümkündür. Affetmek de mümkündür. Ama yük kaldirildiginda her malzeme baslangiçtaki biçimine dönmez. Betonarme gibi insan iliskileri de bazen kalici deformasyon tasir. Geçmisin gerçek olmasi, gelecegin de ayni biçimde devam edecegi anlamina gelmez.
Yeni kurumlar islemeye basladiginda baska bir tehlike ortaya çikar: onlari kuranlarin kendilerini vazgeçilmez sanmasi. Yusuf Hoca için basari, kendi düsüncelerinin sürekli kazanmasi degildir. Gerçek basari; kendisinin katilmadigi kararlarin gerekçeli biçimde alinabilmesi, iktidarin sinirlandirilabilmesi, mahkemelerin yönetimin istemedigi hükümleri verebilmesi ve sistemin bütün bunlara ragmen çalismaya devam edebilmesidir.
Çünkü iyi yapilmis bir tasiyici sistem bile bakimsiz birakildiginda sonsuza kadar dayanmaz.
Korozyon yeniden baslayabilir. Küçük çatlaklar büyüyebilir. Kayit disiplini gevseyebilir. Istisnalar zamanla kurala dönüsebilir. Bir zamanlar haksizliga karsi kurulmus mekanizmalar, onlari kullanan insanlar degistiginde ayni haksizligin aracina dönüsebilir.
Bu nedenle Mizanin son sorusu artik geçmise degil gelecege yönelir:
Bir sistem ne zaman tamamlanmis sayilir?
Ve bir gün Yusuf Hoca odadan çikar.
Ögrenciler çalismaya devam eder.
Çünkü üç cilt boyunca aranan sey kusursuz insan, kusursuz devlet ya da hiç çatlamayan bir yapi degildir. Aranan; çatlagi görebilen, ölçebilen, kaydedebilen, kendi hükmünü denetime açabilen ve yanlisini henüz küçükken düzeltebilen bir sistemdir.
Tasiyici Sistem böylece basladigi yere, mühendisligin en sade gerçegine döner:
Bir yapiyi ayakta tutan yalnizca malzemenin dayanimi degildir. Yükün dogru aktarilmasi, zeminin bilinmesi, birlesimlerin korunmasi, hata payinin birakilmasi, yedek yollarin bulunmasi ve bütün bunlarin zaman içinde tekrar tekrar kontrol edilmesi gerekir.
Çünkü hiçbir yapi sonsuza kadar güvenli degildir.
Yalnizca bir sonraki kontrole kadar.
